Missio Dei: waar schuilt het gevaar?

Inleiding

In de Verenigde Staten verschijnen de laatste jaren meer en meer “Missio Dei”-gemeentes, en dit met een welgemeende, doorleefde en vastberaden intentie om het “Goede Nieuws” aan de wereld te brengen. In Europa lijkt dit fenomeen (nog) geen voet aan de grond gekregen te hebben, maar dat is slechts schijn. Verschillende “missionaire” gemeentes gaan volledig in de voetsporen van de Missio Dei-beweging (Zie b.v. website van Unie der Baptistengemeenten).

Maar wat is er dan aan de hand met deze gemeentes en kerken? Is het niet goed dat zij nadruk leggen op “zending”, “zorg voor de wereld”, “verantwoordelijkheid van de christen?”

Achter deze beweging gaat een bepaald ideeëngoed schuil, dat stilaan maar zeker een kerkgemeenschap van het goede spoor wegleidt. Graag willen we daarvoor waarschuwen.

Het begrip

“Missio Dei” is een begrip in de theologie dat reeds heel oud is. Het betekent “Zending van God” en vond zijn oorsprong bij Augustinus.

Interessant is dat het begrip terug is opgedoken in de 20e eeuw, meer bepaald in de Missiologie (zendingsleer). Dit gebeurde in een reactie tegen de 19e eeuwse beschouwing dat de Kerk centraal stond wat “zending” betrof: zending was zowel een bestaansreden als het grote doel van de Kerk (denk aan de context van de tijd: de zendelingen die volgden in de slipstream van de kolonisaties wereldwijd, met alle goede en kwade gevolgen vandien).

In 1932 bracht Karl Barth, een theoloog, het thema onder de aandacht tijdens een zendingsconferentie te Brandenburg. Hij omschreef “Missio Dei” als een begrip waar God centraal staat (i.p.v. de Kerk): Het is de Drie-ene God die het initiatief heeft, en Die zowel doel als resultaat bepaalt (realiseren van het Koninkrijk). Deze gedachtegang was reeds bekend bij Luther.

Dit werd later bevestigd tijdens de conferentie van de Internationale Zendingsraad te Willingen, Duitsland in 1952.

Karl Hartmann bevestigde dit in zijn verslag:
“Zending omvat niet enkel de bekering van het individu, of het gehoorzamen aan het Woord van de Heer, of de opdracht om samen te komen als gemeente. Zending is het deelnemen aan de zending van de Zoon, de Missio Dei, met het holistische doel om de heerschappij van Christus te realiseren over de verloste schepping” (1).

“Missio Dei” als begrip in de theologie bevestigde dat God centraal staat in christelijke zending: het gaat van Hem uit en de Kerk is een instrument om dit doel te bereiken. Maar reeds in de conclusie van voormelde conferenties sluipen gedachten en ideeën binnen, die later zouden zorgen voor een andere kijk op “Missio Dei”. Verschillende theologen bevestigden trouwens dat “Missio Dei” een vlag was die verschillende ladingen kon dekken…

De interpretatie van het “Koninkrijk”

De Nederlandse theoloog Hoekendijk (2) nam het meer radicale standpunt in dat zending niet gecentreerd is rond de Kerk, maar dat het de bedoeling is om “vrede” te bewerkstelligen in de wereld (het Koninkrijk realiseren in de huidige tijd en op deze aarde). Hierbij krijgt de “wereld” prioriteit op de Kerk.

Ik moet hierbij vermelden dat dit een theologische interpretatie is die Hoekendijk schreef ten tijde van de conferentie van Willingen (en hij had toen weinig gehoor). Maar in de loop van de jaren ’60 won zijn visie meer en meer aandacht. En zo ook heden ten dage opnieuw.

Stap voor stap deden in die zestiger jaren meer radicale interpretaties hun intrede. Sommige theologen erkenden nog dat Christus centraal stond in het begrip “Missio Dei”, maar anderen stelden reeds dat het om “veel meer” ging: alles is universeel en maakt deel uit van een groter geheel (holistische visie), die niet volledig door de sterfelijke mens kan gekend worden(3). Dit is een oosterse manier van denken (wij als onderdeel van een groter, niet te vatten, onpersoonlijk geheel). Ik verwijs naar het artikel op onze eigen website Wat als het etiket liegt…!, aangaande het begrip “holisme”.

De liberale theoloog Brian McLaren stelde: “Gods redding was reeds in het geheim werkzaam in de wereld, door de Geest”(4) – dus buiten de Kerk om. Of: Missio Dei is het verbeteren van de mensheid, gedreven door Gods Geest, waarbij de Kerk slechts een bescheiden rol toegewezen krijgt. Andere theologen stellen vanuit dit gedachtegoed dat christenen het voorbeeld van Jezus moeten volgen in het dagelijkse leven, om zo de “incarnatie” van Jezus heden ten dage te realiseren.
In zijn verhandeling “Missio Dei: understanding and misunderstanding”(5) duidt Tormod Engelsviken aan waar dit “verschuiven van betekenis” vandaan komt. Het heeft te maken met de interpretatie van het begrip “Gods Koninkrijk”. In grote lijnen stelt hij dat er twee hoofdinterpretaties zijn: het Koninkrijk dat nu nog verborgen is, en pas later ten volle zal geopenbaard worden bij de terugkomst van de Koning, onze Heer Jezus Christus. Alles wat er te kennen valt over het Koninkrijk is terug te vinden in de Schrift.

De tweede interpretatie stelt dat het Koninkrijk tot uiting komt door verwezenlijking in de Kerk, en dat heel concreet: de Kerk als de belichaming van Jezus Christus op aarde (dus niet bij Zijn terugkeer!). Het Koninkrijk dient op aarde reeds gerealiseerd en klaargemaakt te worden voor de Koning. Deze “belichaming” wordt dus “incarnatie” genoemd. Hierbij verwijs ik naar het artikelWat als het etiket liegt…! van Zeke, waar geduid wordt op de oorsprong van dit begrip.

Misleidende theologie

In de jaren 30 en 40 van de vorige eeuw stelden theologen via het begrip “Missio Dei” dat God expliciet centraal staat in christelijke zending, in reactie op de visie van destijds dat de Kerk als het ware zending omvatte (zowel bestaansreden als doelstelling).

De liberale theologen in de jaren 60, voortgaande op het denken van Hoekendijk, kwamen via verschillende interpretaties van “Missio Dei” uiteindelijk terug aan bij een model voor kerken en gemeentes, waarbij de mens opnieuw een centrale rol speelt. Dit was een misleidende en een gevaarlijke trend binnen de theologie.

In navolging van deze gedachtegang, stellen de Missio Dei- en de Missionaire gemeentes in de praktijk “zending” heel hoog als prioriteit, wat heel aantrekkelijk is en heel veel bijval oogst, maar de achtergrond is “mensgericht” (wij moeten, kunnen, willen zending doen… wij kunnen de wereld transformeren, invloed uitoefenen op onze omgeving, … Yes, we can!). Het klinkt ons prijzenswaardig in de oren, al deze inzet voor God, maar stap voor stap is het die mens die de agenda bepaalt, en verdwijnt God uit het centrum.

Dit verschuiven van oogpunt is niet nieuw, en was voorheen terug te vinden onder andere namen en vormen (Emerging Church b.v.) en krijgt nu een nieuw jasje. De “Missio Dei”-gemeentes nemen volop in aantal toe in de Verenigde Staten, en in Europa vinden we ze terug onder allerhande “missionaire gemeentes”.

Ik wil daarbij graag volgende opmerkingen plaatsen.

  1. Waarom is heden ten dage een Latijns begrip als “Missio Dei” zo razend “in”?? Meer en meer grijpt men terug naar oude begrippen zoals ontstaan in historische katholieke middens…
  2. Daarbij aansluitend: de Missio Dei-gemeentes situeren zich niet in een bepaalde denominatie of kerkelijke achtergrond. Men vindt ze terug in zowel protestantse, evangelische als katholieke middens. Het gedachtegoed grijpt dus niet hoofdzakelijk terug naar de leerstellige waarden van een kerkgemeenschap, maar naar een onafhankelijk, grensoverschrijdend… oecumenisch gedachtegoed.
    Temeer, als je begint te grasduinen in de verschillende websites van de Missio Dei-gemeenten, vind je sites die heel getrouw zijn aan de Bijbelse zendingsopdracht, evengoed als gemeenten die amper nog iets over Jezus’ reddingswerk vertellen. Dit vertelt ons dat doctrine en een duidelijke leerstelling conform de Schrift niet vereist, of zeg maar: niet gewenst zijn binnen de “Missio Dei”-beweging.
  3. Stilaan komen we dan bij het grote pijnpunt: waar is het belang, de leiding en de toetssteen van de Heilige Schrift gebleven? Wat ik met het voorgaande probeer duidelijk te maken is dat de invloed van theologen niet te onderschatten is en dat bepaalde stromingen de kerken binnensijpelen (of -stormen), vanwaar we de oorsprong amper kunnen achterhalen.
    Het zou een lange verhandeling worden, moesten hier alle theologische stromingen, ideeën en visies binnen het begrip “Missio Dei” opgelijst en geduid worden, en het zou meer verwarring dan duidelijkheid stichten. Er is echter boven alles een leidraad, een norm, een vaste waarde, en dat is het Woord van God. Beseffen wij ten volle onze positie in Jezus Christus? Vanwaar halen wij daarvoor de toelichting?
    Zie als voorbeeld de website van Missio Dei van Salt Lake City: de basis van de zendingsopdracht zijn “core values”, waarden en normen dus. Waar is Jezus Christus gebleven? En waar zijn de verwijzingen naar de Schrift? Zonder deze hemelse leidraad raken we heel snel in theologisch drijfzand terecht, waar amper uitkomen is.

Conclusie

Laten we opletten niet in de aloude val van satan te trappen: willen zijn als God. Als wij geloven dat wij het allemaal kunnen verwezenlijken, en waarbij een liefdevolle God ons alleen maar kan zegenen, dan zijn we op een gevaarlijk spoor.

Natuurlijk is zending een heel belangrijke opdracht in het leven van een christen! Maar laten wij ten alle tijde ons oog gericht houden op Jezus, de Leidsman, en Zijn Woord niet achterwege laten. En laat ons niet verblind worden door de gedachte dat wijzelf Gods agenda kunnen bepalen, hoe goed ook bedoeld.

Gods Woord is duidelijk: in alles staat Jezus Christus centraal. Zie de bekende tekst in Mattheus 28:16-20:
“En de elf discipelen zijn naar Galilea gegaan, naar de berg waar Jezus hen ontboden had. En toen zij Hem zagen, aanbaden zij Hem, maar sommigen twijfelden. En Jezus kwam naar hen toe, sprak met hen en zei: Mij is gegeven alle macht in hemel en op aarde. Ga dan heen, onderwijs al de volken, hen dopend in de Naam van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest, hun lerend alles wat Ik u geboden heb, in acht te nemen. En zie, Ik ben met u al de dagen, tot de voleinding van de wereld. Amen.”

Hierover valt heel veel te zeggen, maar kijk gewoon al maar naar de laatste opdracht van Jezus; “hun lerend alles wat Ik u geboden heb”. Wat dienen we te leren aan anderen? Niet de theologie van menselijke oorsprong, die zo geleerd en indrukwekkend kan klinken. En hoe te weten wat Jezus geboden heeft alvorens het te leren aan anderen? Door het kennen van Gods Woord, en niet door menselijke overwegingen en gedachtegoed.

Wat zijn we rijk dankzij het wonderlijke Woord van God dat ons gegeven is! Laat ons daaraan vasthouden!

Stan

Bronnen:
(1) Missio Dei: The understanding and misunderstanding of a theological concept in European Churches and Missiology (Tormod Engelsviken) – p. 482
(2) Missio Dei: The understanding and misunderstanding of a theological concept in European Churches and Missiology (Tormod Engelsviken) – p.487
(3) Missio Dei – The Duckers: essay van Christopher Duckers – p.2 Duckers vermeldt hier de definitie van theoloog David Bosch aangaande Missio Dei: “[Missio Dei is] God’s self-revelation as the One who loves the world, God’s involvement in and with the world, the nature and activity of God, which embraces both the church and the world, and in which the church is privileged to participate.”
(4) “Missio Dei” in historical perspectives, part 1 (Andrew Perriman) – zie deze website.
(5) Missio Dei: The understanding and misunderstanding of a theological concept in European Churches and Missiology (Tormod Engelsviken) – p. 483.